Fysische krachten

TWEE VORMEN VAN SCHADE

Fysische schade

Door een calamiteit, een val, verkeerd opslaan (bv. druk door gestapelde voorwerpen), het verkeerd hanteren of herstellen enz., kan het voorwerp vervormen, breken, barsten, uit elkaar vallen, verbrijzelen, versplinteren of totaal verloren gaan. Fysische schade ontstaat ook door schokken of trillingen tijdens het hanteren of transport, zowel intern als extern.

Fysische aftakeling

De verstoring of het verlies van een oppervlak is vaak pas na verloop van tijd zichtbaar. Voorwerpen in depot lopen minder gevaar dan voorwerpen die nog worden gebruikt of die bereikbaar zijn voor het grote publiek. Een verkeerde herstelling is soms ook de oorzaak van fysische aftakeling.
Slijtage van de bovenlaag en de detaillering door het overdadig reinigen van metaal, of krassen door het verwijderen van stof met een ongeschikt middel, zijn voorbeelden van fysische aftakeling door een verkeerd onderhoud. Dergelijke schade is het gevolg van wrijving. Voorwerpen in een tentoonstelling raken bekrast en er breken onderdelen af als ze niet voldoende worden beveiligd.

Wat

We onderscheiden drie types:

Calamiteiten: lage kans/grote impact

• Aardbeving, instorting van een gebouw
• Oorlog en vandalisme: schade aan gebouwen, groot aantal voorwerpen, individuele kunstwerken, voornamelijk populaire voorwerpen of voorwerpen met een symboliek
• Instorten van het dak: door sneeuw of wateraccumulatie die overbelasting veroorzaakt
• Instorten van de vloer: door overdreven belasting of drukpuntbelasting, bv. bij het verplaatsen of installeren van zware voorwerpen
• Ongeluk tijdens een extern transport

Schade met gemiddelde tot hoge kans/gemiddelde tot grote impact

• Verkeerd hanteren of transporteren
• Breuk door neervallen van een voorwerp, puntbelasting
• Tijdelijke of permanente vervorming van objecten als gevolg van de zwaartekracht. Bv. verplettering of breuk van onderdelen, vervorming en/of samenpersen van omhulsels rond objecten.
• Vervorming van de verpakking onder hoge druk
• Vervorming en tekortkoming van verkeerd ontworpen voetstukken en platforms voor grote zware objecten
• Ernstige trillingen: zwaar verkeer, grote werkzaamheden enz

Langzame aftakeling: grote kans/ lage, maar cumulatieve impact

• Slijtage door aanraking, gebruik, verkeerd onderhoud of stofophoping (stof en vuil)
• Verkeerde opslag, verkeerde ophanging, ontoereikende ondersteuning
• Lichtere, maar veel voorkomende trillingen: lawaai, verkeer, werkzaamheden enz

Oorzaken van fysische schade

• Meestal is de mens indirect de oorzaak. Enkele voorbeelden: verlies van een losse verflaag door wrijving bij hanteren, schade door botsing/druk/stoten tegen een ander voorwerp, trillingen bij werkzaamheden, schade aan het oppervlak door verkeerd onderhoud, schade door onzorgvuldig voorbereiden en verpakken bij transport, schade door onzorgvuldig verpakken voor opslag enz.
• Ook de zwaartekracht kan zonder meer schade veroorzaken. Denk bv. aan vezelbreuk bij hangende gewaden, voornamelijk bij textiel met zware reliëfapplicaties.

Voorkomen

Inrichting

• Vermijd onstabiele rekken en legplanken.
• Vermijd dat objecten in laden bewegen bij het openen/sluiten.

Gebouw

• Vermijd gebieden met een hoog risico op aardbevingen.
• Vermijd bouwen op een zachte, losse ondergrond.
• Verzeker een goede stabiliteit van de vloer.
• Kies voor een gladde en zachte muurbekleding.

Intern transport

• Vermijd handvatten op ongeschikte hoogtes.
• Gebruik goed onderhouden voertuigen, bij voorkeur met een luchtvering.
• Zorg voor heftoestellen en dolly's om voorwerpen veilig te verplaatsen.
• Stippel vooraf de route uit.

Procedures

• Vermijd onbetrouwbare arthandlers, niet specifieke karren en slecht onderhouden voertuigen.
• Overweeg een modulair ontworpen verpakking of toestellen om grote objecten te heffen voor voorwerpen die vaak worden verplaatst of worden uitgeleend.

Blokkeren

Inrichting

• Blokkeer en verdeel de krachten met raamwerk en een gepaste ondersteuning vervaardigd uit een inerte opvulling.
• Blokkeer krachten met de basisverpakking (zie interne link hfdstuk verpakken en transport).
• Zorg voor een geschikte ruimte op de legplanken.
• Scheid de voorwerpen van elkaar en van het publiek.
• Zet objecten vast en beveilig ze voornamelijk in gebieden met een risico op aardbevingen.

• Scheid de voorwerpen van elkaar.
• Blokkeer krachten met de basisverpakking.
• Blokkeer krachten met verpakkingskisten en bufferend materiaal.
• Zet vast, of demonteer componenten die trillingsgevoelig zijn.
• Isoleer fragiele oppervlakken van beweging in de verpakking.

Procedures

• Leid het personeel op in technieken om de voorwerpen te ondersteunen, te verpakken en te hanteren.
• Huur een professionele kunstverhuisfirma voor zwaar transport, waardevol erfgoed en fragiel materiaal.

Detecteren

Inrichting

• Zorg voor voldoende ruimte tussen de objecten om nazicht mogelijk te maken.
• Kijk op regelmatige tijdstippen de conditie na en registreer ze alvorens het voorwerp in bruikleen wordt genomen of wordt verplaatst. Gebruik voor de foto's zo veel als mogelijk dezelfde belichting.

Gebouw

Zorg voor een geschikte ruimte om de stukken te inspecteren.

Intern transport

• Tijdens een transport kan je de trillingen meten met dataloggers en de resultaten te vergelijken met standaarden/gevoeligheden per materiaal.
• Detecteer krachten door schokdetectoren en dataloggers.

Procedures

• Noteer nieuwe schade.
• Neem goede foto's.

Behandelen

Doen bij krachten met een hoge intensiteit

Inrichting /uitrusting

• Selecteer geschikte oppervlakken voor de opslag en maak omhulsels op maat van de objecten. Gebruik een specifieke verpakking voor zeer fragiele of gevoelige objecten.
• Gebruik specifiek ontworpen tafels of toestellen die trillingen isoleren voor gevoelig materiaal.

Procedures

• Gebruik specifiek materiaal om kunstvoorwerpen te vervoeren en voor andere waardevolle of fragiele stukken, en zorg voor een geschikte verpakking.
• Zorg voor een basisbescherming om geselecteerd fragiel materiaal te behoeden voor puntbelasting, deuken, krassen, wrijving en lichte impact. ('Basisbescherming' verwijst naar een basisverpakking die het mogelijk maakt om elk fragiel voorwerp makkelijk te hanteren. Het voorwerp beschermen voor transport vereist een extra verpakking.)
• Identificeer en bescherm hooggevoelige voorwerpen tegen het routineus hanteren in het depot, bij tentoonstellingen of in transit.
• Beveilig alle objecten of verpakkingen in voertuigen tijdens het transport.
• Zorg voor een opleiding van het personeel in arthandling.
• Zorg voor een opleiding van het personeel in het besturen van machines en het hanteren van objecten (ook takelwerk) tot 2300kg. Huur firma's in met ervaring in kunsttransport voor ladingen zwaarder dan 2300kg.
• Zorg voor een opleiding en verwerf expertise in het verpakken van gevoelige objecten.
• Zorg ervoor dat het oppervlak van objecten gereinigd is voor het verpakken, om wrijving of het vastkoeken van vuil in het voorwerp te vermijden.

Doen bij krachten van gemiddelde tot hoge intensiteit

Gebouw

Zorg voor specifieke laad-en losruimtes en voor een uitrusting om objecten te hanteren, zoals specifieke liften, een vloer met een zacht en glad oppervlak, een gladde muurafwerking enz.

Uitrusting

• Zorg voor hijskranen om zware voorwerpen te bewegen en te heroriënteren.
• Zorg voor raamwerk en modulaire systemen voor het transport en het hanteren van zware objecten.
• Zorg voor een basisverpakking (zie hierboven).
• Zorg voor bakken met een aangepaste (doorgaans minimum 50mm) dikte van bufferend, schokdempend materiaal (bv. kussen).

Procedures

Zorg voor de opleiding van het personeel in de gevoeligheid van objecten, het hanteren ervan, het maken van omhulsels en verpakkingen.

HERSTEL/BEHANDELEN

Het wegwerken van een breuk is een delicate onderneming die je beter overlaat aan een gekwalificeerde restaurator.

Afwegen

• Weeg de voordelen af tegen het risico op schade als je een object wil verplaatsen. Houd objecten zo veel mogelijk op hun bewaarplaats. Als je ze verplaatst, maak dan voor kleine voorwerpen gebruik van een rolwagen.
• Laat de toegang tot het depot enkel over aan bevoegden of zorg voor toezicht.

Laten

• Verplaats voorwerpen niet onnodig en onzorgvuldig: de grootste schade treedt op bij verkeerd hanteren/verplaatsen.
• Gebruik niet zomaar commerciële onderhoudsmiddelen. Je loopt het gevaar dat er krassen of slijtage aan het oppervlak ontstaan.
• Bedenk nooit zelf middeltjes om losse onderdelen vast te hechten. Dergelijke ingrepen laat je over aan een gekwalificeerde restaurator.